sermaye piyasası hisse senedi gibi ortaklık sağlayan ya da tahvil, finansman bonosu gibi alacaklılık sağlayan yatırım araçları vasıtasıyla, tasarrufçulardan girişimcilere kaynak aktarılan piyasalardır.yatırımcılar, yatırımlarını belli bir getiri beklentisi ile yatırım araçlarında değerlendirirler. girişimciler ise, sermaye piyasasında ihraç ettikleri hisse senetleri veya borçlanma senetleri aracılığı ile yatırımcıların tasarruflarını reel yatırımlara dönüştürürler. banka ve aracı kurumları kapsayan aracı kuruluşlar, yatırımcıların talepleri ve beklentileri doğrultusunda sermaye piyasası alım-satım işlemlerini ve şirketlerin hisse senedi veya borçlanma senedi halka arzlarını gerçekleştirirler. yatırımcılarla girişimcilerin piyasa aracılığıyla buluşması ekonomik büyümeye katkıda bulunmaktadır.
birincil piyasa:
hisse senedi ve tahvil gibi menkul değerleri ihraç edenler ile tasarruf sahiplerinin direkt karşılaştıkları piyasadır. birincil piyasaya en hoş örneklerden biri, şirketlerin hisse senedi halka arzıdır. şirketler, orta ve uzun vadeli fonları birincil piyasada sağlarlar. menkul kıymetleri ihraçtan alanlar, bunları tekrar paraya çevirmek istediklerinde, hisse senetlerinde hiç bir vakit, tahvillerde ise vadeden önce bunları ihraç eden kuruluşa müracaat edemezler.
ikincil piyasa:
menkul kıymetlerin paraya çevrilmesini sağlayan piyasadır ve menkul kıymet borsaları bu piyasayı tanımlayan en iyi örnektir. bu piyasada, menkul kıymetler aracı kuruluşlar tarafından yatırımcılar için borsada alınıp satılırlar. ikincil piyasada fonlar ve menkul kıymetler yatırımcılar arasında el değiştirir, şirketlere kaynak girişi olmaz. yatırımcı, aldığı menkul kıymetleri ikincil piyasada kolaylıkla satabileceğini bildiğinde, birincil piyasada şirketlere kaynak aktarmaya daha rahat karar verir.
sermaye piyasasının ekonomiye sağladığı yararlar nelerdir?
ekonomiye kaynak yaratma:sermaye piyasası menkul kıymetlerin arzı ile talebinin karşılaşmasını temin eder. ekonomideki tasarruf seviyesinin yükseltilmesi ve tasarrufların en verimli yatırım alanlarına kaydırılması için aktif bir piyasanın olması lazımdır. fon talep edenler, tasarruflarını değerlendirmek isteyenler ve ellerinde menkul kıymet bulundurup da bunları satmak isteyenler, piyasada yer almaktadır. bütçe açığını borçlanma veya özelleştirme yoluyla karşılamak isteyen devletin, kısa veya uzun vadeli borç senedi çıkararak borçlanmak isteyen özel sektörün ve hisse senedi çıkararak sermayesine ortak olacak yeni kişi ve kurumlar arayan şirketlerin karşılaşacakları yer sermaye piyasasıdır.
sermayenin tabana yayılması:sermaye piyasası, halka açılmayı teşvik eder. aktif ikincil piyasalarda çok sayıda kişiye ufak oranlarda satış yapılarak ufak tasarrufların büyük teşebbüslere ortak olması ve sermayenin tabana yayılması olası olmaktadır.
özelleştirme çabalarının yaşama geçirilebilmesi:özelleştirmenin esas hedefi devletin ekonomide işletmecilik alanından çekilmesini sağlamaktır. devlet, özelleştirme uygulamalarında sermaye piyasasını da kullanmakta, böylece sermaye piyasalarına yönelmeyen yerli ve yabancı tasarrufları bu piyasalara yönlendirerek hem esas amacını gerçekleştirebilmekte, hem de kamu borçlanmasının azaltılmasını sağlamaktadır.
likidite sağlama:sermaye piyasası, ikincil piyasa vasıtasıyla daha önce ihraç edilmiş menkul kıymetler için devamlı bir pazar oluşmasını temin eder. her menkul kıymeti her an almak veya satmak olası olacağından, menkul kıymetin pazarlanabilirliği, yani likiditesi sağlanmış olur. bu ortamda, menkul kıymetler yatırımcılar arasında kolaylıkla ve en az maliyetle el değiştirirler.
sermaye piyasasında hangi kurumlar yer alır?
sermaye piyasasının tertipli ve verimli işleyebilmesi için çeşitli kurumlar beraberce faaliyet göstermektedirler.
halka açık anonim şirketler, hisse senetleri halka arz edilmiş olan veya ortak sayısının 250’yi aştığı belirlenip hisse senetleri halka arz edilmiş sayılan anonim şirketlerdir.
“aracı kuruluş” tanımı; aracı kurum ve bankaları kapsamaktadır. aracı kuruluşlar sermaye piyasası kanununda belirtilen aracılık faaliyetlerinde bulunabilmektedir. aracı kuruluşlar her bir aracılık faaliyeti için spk’dan yetki belgesi almak mecburiyetindedirler. spk, birincil ve ikincil piyasa işlemlerinde aracılık, portföy yönetimi, yatırım danışmanlığı, repo/ters repo işlemleri, kredili menkul kıymet, açığa satış, menkul kıymetlerin ödünç alma ve verme işlemleri ve türev araçların alım satımına aracılık konularında yetki belgesi vermektedir.
bağımsız denetim kuruluşları, şirketlerin ve sermaye piyasası kurumlarının kamuya açıklanacak veya spk tarafından istenecek mali tablolarının, genel kabul görmüş muhasebe kavram, ilke ve standartlarına uygunluğu ile bilgilerin doğruluğunun ve gerçeği dürüst bir şekilde yansıtıp yansıtmadığını, denetim ilke ve kurallarına göre, defter, kayıt ve belgeler üstünden inceleyip, tespit edilen neticeleri rapor durumunda sunmaktadır.
sermaye piyasası kurulu (spk) yetkilerini kendi sorumluluğu altında bağımsız olarak kullanan, idari ve mali özerkliğe sahip düzenleyici bir kamu kurumudur. spk’nın esas görevi sermaye piyasasının işleyiş kurallarını belirlemek, piyasadan fon kullanan şirketlerin belli kurallara ideal olarak en iyi biçimde yararlanmalarını sağlamak, sermaye piyasasına yatırım yapan tasarruf sahiplerinin hak ve yararlarını korumak ve piyasaların adil ve aktif çalışmasını sağlamaktır.
istanbul menkul kıymetler borsası (imkb), hisse senetleri, hazine bonoları ve devlet tahvilleri, gelir ortaklığı sertifikaları, özel sektör tahvilleri, yabancı menkul kıymetler, gayrimenkul sertifikaları ve uluslararası menkul kıymetlerin alım ve satımının yapıldığı türkiye’deki tek menkul kıymetler borsasıdır.
imkb’de gerçekleşen bütün menkul kıymet alım/satım işlemlerinin takası, (alış işlemlerinde paranın ödenip menkul kıymetin teslim alınması; satış işlemlerinde menkul kıymetin teslim edilip paranın alınması) takasbank tarafından gerçekleştirilmektedir. takasbank''ın bir diğer merkezi işlevi ise, merkezi saklama kuruluşu olarak, satın alınan menkul kıymetlerin yatırımcılar adına muhafazasını gerçekleştirmektir. takasbank, bu merkezi fonksiyonlarına ilaveten imkb üyesi banka ve aracı kurumlara çeşitli bankacılık hizmetleri de vermektedir.
teşkilatlanma çalışmaları devam eden merkezi kayıt kuruluşu, ihraç edilen sermaye piyasası araçları ve bunlara ait hakların elektronik ortamda izlenmesi için öngörülmüştür. bu sayede yakın gelecekte menkul kıymetlerin kağıda basılmasına ve depolarda saklanmasına gerek kalmayacaktır.
yatırımcıları koruma fonu ise bilhassa ufak yatırımcıların aracı kurumların mali durumlarının bozulması nedeniyle zarara uğramalarının engellemesi, yatırımcıların aracı kuruluşlardan kaynaklanan risklere karşı korunması, böylece sermaye piyasalarına olan güvenin arttırılması amacıyla kurulmuştur. fonun idare ve temsili, merkezi kayıt kuruluşu tarafından yapılmaktadır.
temel hedefi fiyat istikrarını sağlamak olan türkiye cumhuriyeti merkez bankası’nın (tcmb) görevleri arasında finansal sistemde istikrarı sağlayıcı, para ve döviz piyasaları hakkında düzenleyici önlemleri almak bulunmaktadır. tcmb, sermaye piyasası kapsamında açık piyasa işlemleri de yürütmekte, devlet iç borçlanma senetlerinin kesin alım ve satımı, ya da geri satım vaadiyle alım (ters repo) ve geri alım vaadiyle satım (repo) işlemleri yapmaktadır.
t.c. başbakanlık hazine müsteşarlığı ülkenin ekonomi politikaları çerçevesinde hazine işlemleri, kamu finansmanı, yabancı ülke ve kuruluşlardan borçlanma, ülkenin finansman politikaları çerçevesinde sermaye akımlarına ait düzenleme ve işlemlerin yanı sıra, bankacılık ve sermaye piyasasına ait faaliyetleri düzenlemekte ve uygulamaktadır.
bankacılık düzenleme ve denetleme kurumu (bddk), tasarruf sahiplerinin haklarını ve bankaların tertipli ve emin bir biçimde çalışmasını tehlikeye sokabilecek ve ekonomide önemli zararlar doğurabilecek her türlü işlem ve uygulamaları önlemek, kredi sisteminin aktif bir biçimde çalışmasını sağlamak üzere lazım karar ve önlemleri almak ve uygulamakla yetkilidir.
türkiye sermaye piyasası aracı kuruluşları birliği (tspakb) de bir meslek kuruluşu olarak, aracılık meslek kurallarının oluşturulmasını, sermaye piyasalarının gelişimine katkıda bulunmayı ve haksız rekabetin önlenmesini amaçlamaktadır.
sermaye piyasasında hangi araçlara yatırım yapılabilir?
sermaye piyasasında yatırımcılar, hisse senedi, devlet tahvili, hazine bonosu ve yatırım fonlarına yatırım yapabilir.
hisse senedi:hisse senedi anonim şirketler tarafından çıkarılan ve anonim şirketin sermayesine belirli bir katılma payını temsil eden kıymetli evraktır. hisse senedi alan yatırımcı şirkete ortak olur ve şirketin büyüme potansiyelinden yararlanabilir. ancak, hisse senetlerinin değerinin düşebileceği de unutulmamalıdır.
hisse senedi, sahibine ortaklık hakkı, yönetime katılma (oy) hakkı, kâr payı alma hakkı, rüçhan hakkı (yeni pay alma hakkı), tasfiyeden pay alma, bedelsiz pay alma hakkı ve bilgi alma hakkı da sağlamaktadır.
hisse senedi sahipler esas olarak iki türlü gelir elde edebilir: sermaye kazancı ve kâr payı. sermaye kazancı, vakit içerisinde hisse senedinin değerinde oluşan mümkün artıştan elde edilen gelirdir. diğeri ise, şirketler yıl sonunda kâr elde ettiği takdirde, bunun dağıtılmasından elde edilen temettü (kâr payı) geliridir. hisse senedi borsa’da işlem gören şirketler kâr dağıtıp, dağıtmamak konusunda serbesttir. borsa şirketleri kârını nakden veya temettünün sermayeye ilave edilmesi suretiyle hisse senedi ihraç ederek dağıtabilir.
tahvil/bono:tahvil ve bonolar, hisse senedinin aksine mülkiyet senedi değil, borç senedidir. tahvil/bono sahibi, tahvili çıkaran kuruluşun uzun vadeli alacaklısıdır, şirketin aktifi üstünde alacağından başka hiçbir hakka sahip değildir ve şirketin yönetimine katılamaz.
tahvil, devletin veya anonim şirketlerin en az 1 yıl vadeyle ödünç para bulmak amacıyla çıkardıkları borç senetleridir. hazine bonosu, hazine müsteşarlığı tarafından vadesi bir yıldan kısa süreli olarak çıkarılan devlet iç borçlanma senetleridir (dibs).
tahvil ve bono, vade sonuna kadar elde tutulduğu takdirde, belli bir faiz kazancını garanti eder. bu nedenle, piyasa şartlarında meydana gelebilecek farklılıklar yatırımcıyı etkilemez. yatırımcı, bono veya tahvili vade sonuna kadar tutmak zorunda değildir. tahvil ve bonolar da hisse senetleri gibi ikincil piyasada işlem görebilir, piyasaya ilk çıkarılışlarından sonra da alınabilir veya vadesinden önce satılabilirler.
yatırımcı tahvil ve bonoyu vade sonuna kadar tutarsa, elde edeceği getiriyi satın alma ücreti ve vadeye bağlı olarak hesaplayabilir. ancak vadeden önce satarsa, piyasadaki faiz oranlarındaki değişimden etkilenir. şayet piyasadaki faiz miktarları gerilemiş ise, beklenenden daha yüksek bir getiri temin eder, faiz miktarları artmış ise beklenenden daha düşük bir getiri temin eder, hatta zarar edebilir.
repo:genel olarak repo işlemi belirli bir vadede verilen para karşılığında vade sonunda ana paranın ve faizin alınması olarak görülse de, esasında repo, sermaye piyasası araçlarının belli bir vadede geri alma taahhüdüyle satımıdır. diğer bir söylemle, repo yapan taraf esasında parayı kullanan taraftır. repo, menkul kıymetin geçici bir müddet için kiraya verilmesi olarak da düşünülebilir. ülkemizde repo işlemleri, devlet iç borçlanma senetleri üstünden yapılmaktadır. ters repo ise menkul kıymetlerin belli bir vadede geri satım taahhüdüyle alımı işlemlerini ifade etmektedir.
getirisi sabitlenmiş olan repo işlemleri para piyasalarında rastlanan en likit yatırım araçlarındandır. repo işlemlerini sermaye piyasası kurulu''ndan yetki belgesi almış banka ve aracı kurumlar yapabilir. repo işlemlerinde vade, menkul kıymetin itfa tarihini aşmamak koşuluyla, serbestçe belirlenir. vade sonu işgünü olarak seçilir ve faiz oranı taraflarca belirlenir.
yatırım fonları:yatırım fonları, yatırımcılardan katılma belgeleri karşılığı toplanan paralarla belge sahipleri hesabına, oluşturulan portföyü işletmek amacıyla kurulan malvarlığıdır. unutulmaması gereken konu, fonların değerinin artabileceği gibi gerileyebilecek olmasıdır.
yatırım fonları, derhal her yatırımcı tipine ideal portföyler sunmaktadır. yatırımcı, risk algılaması ve beklentilerine göre, bu fonlara katılabilir. yatırım fonlarının türkiye’de “a tipi” ve “b tipi” olmak üzere iki ana çeşidi vardır.
a tipi: bu tarz bir fonun, portföy değerinin aylık ağırlıklı ortalama bazda en az %25''inin türkiye’de kurulmuş şirketlerin hisse senetlerinden oluşması gerekmektedir. a tipi fonlarda vergi avantajları bulunmaktadır.
b tipi: a tipi fonların tabi olduğu sınırlamalara tabi olmayan fonlardır. portföylerinde çok daha az oranda hisse senedi tutabildikleri gibi, hiç hisse senedi taşımayabilirler.
bu iki ana grup dışında fonlar, içerdikleri sermaye piyasası araçları itibarı ile 11 türe ayrılmıştır. bunlar;
1. tahvil ve bono fonu,
2. hisse senedi fonu,
3. sektör fonu,
4. iştirak fonu,
5. grup fonu,
6. yabancı menkul kıymetler fonu,
7. altın ve diğer kıymetli madenler fonu,
8. değişken fon,
9. karma fon,
10. likit fon,
11. endeks fon’dur.
böylece, farklı portföy yapılarına sahip fonlar oluşturularak değişik yatırımcı tercihlerine hitap edilmektir.
yatırım fonları bilhassa ufak tasarruf sahipleri için son derece ideal ürünlerdir, çünkü:
- profesyoneller tarafından yönetilmekte,
- ufak oranlarda alınıp satılabilmekte,
- istenilen risk derecesinde yatırım olanağı sunmakta,
- her an nakde çevrilebilmektedir.
sermaye piyasası
etiketler [