ana sayfa    ekonomi, iktisat    insan kaynakları yönetimi

psikolojik sözleşme hakkında kuramlar

psikolojik sözleşmeler sosyal alışveriş ve hakçalık kuramlarıyla ilişkilendirilebilir. bu bölümde, ilgili kuram ve yaklaşımlar kısaca özetlenecektir.

sosyal alışveriş kuramı (social exchange theory)

“sosyal alışveriş” bireylerin, diğerlerinden gelecek olan geri dönüşler tarafından motive edilen gönüllü eylemleridir (blau, 1964). elde edilen faydaların devamının sağlanması için bu faydaların karşılıklı olarak değiştirilmesi gereksinimi, sosyal etkileşim ve grup yapısı için bir başlangıç mekanizması görevi görür (gouldner, 1960). sosyal alışverişin ekonomik alışverişten en önemli farkı, belirlenmemiş yükümlülükleri içermesidir: ekonomik alışverişte iki tarafında yükümlülükleri net olarak belirlenmiştir ancak sosyal alışverişte birey karşı tarafa bir iyilikte bulunmuştur ve genel olarak bu iyiliğin gelecekte geri dönmesi beklenir. geri dönüşün ne biçimde olacağı önceden belirlenmemiştir. (blau, 1964) bu süreçte yapılan bir iyiliğin ideal biçimde geri dönmesinin bir garantisi olmadığı için sosyal alışveriş, yükümlülükleri yerine getirmede, diğerlerine güven duymayı gerektirir.

sosyal alışveriş kuramında karşılıklılık (reciprocity) merkezi bir konumdadır ve bireyi diğerlerinden gelen pozitif tutumlara karşı yine pozitif tepkiler vermekle yükümlü kılar (blau, 1964). gould (1979), böyle bir alışveriş modelinin çalışanın geleceğe dair beklentilerinin örgütsel neticelerini açıklamada yetersiz kalacağını belirtmiştir. çünkü mevcut alışveriş modelleri çalışma ilişkisini girdiler ve çıktılar üstünden açıklama yoluna gider. öte yandan psikolojik sözleşme içindeki beklentiler, çalışanların geleceğe dair aldıkları sözlerden oluşur. gould (1979) tıpkı zamanda araştırma alanının, çalışanın, işvereni ile olan ilişkisinde, geleceğe dair almayı beklediği ödüllerin işevuruklaştırılmasına yönelmesini önermiştir. bu bağlamda, psikolojik sözleşme de, çalışanın şimdiki beklentilerinin yanında geleceğe dair algılanan işveren yükümlülüklerini de içerdiğinden kullanışlı bir yapıdır (coyle-saphiro, kessler, 2002).

hakçalık kuramı (equity theory)

hakçalık kuramına göre alışveriş ilişkisinde birey, katkılarının elde ettiklerine olan oranını diğerlerinin oranlarıyla karşılaştırır (adams, 1965). şayet oranlar arasında bir eşitsizlik varsa birey ilişkideki hakçalığı sağlamak için çeşitli stratejiler geliştirir. adams (1965), bireyin kullanabileceği bu stratejiler arasında, katkıların ve elde edilenlerin tekrardan düzenlenmesini, katkıların ve elde edilenlere dair algının değiştirilmesini veya karşılaştırılan grubun değiştirilmesini öne sürmüştür.

psikolojik sözleşmeler rousseau’nun (1989) belirttiği gibi karşılıklılık algısına dayanır. çalışanlar, psikolojik sözleşmede, kendi yükümlülüklerinde veya işverenlerinin yükümlülüklerinde bir değişim algıladığında aradaki dengeyi sağlamak üzere psikolojik sözleşmelerini tekrardan gözden geçirebilirler. işverenin psikolojik sözleşmeyi ihlal etmesinin çalışan davranışları üstündeki performans düşürücü tesiri de hakçalık kuramı ile ilişkilendirilebilir.