ana sayfa    tıp, sağlık, güzellik    mineral

giriş

mangan vücut için hem lazım, hem de potansiyel zehirli bir mineral elementtir. bilim adamları hala mangan eksikliğinin ve mangan zehirlenmesinin canlı organizmalar üstündeki negatif tesirlerini anlamak için çalışmalarını sürdürmektedirler. mangan, bazı enzimlerin yapısına katılarak, bazılarında ise aktivatör olarak fizyolojik proseslerin gerçekleşmesinde önemli rol oynar.

gıda kaynakları

bitki kaynaklı mineraller bir yerden diğerine farklılık gösterebilir, çünkü arazinin mineral içeriği coğrafik olarak değişir.

manganın bol bulunduğu gıdalar; tahıllar, fındık, yapraklı sebzeler, ve çay. çok oranda fitik asit içeren; fasulye, tohumlar, fındık, tahıllar, ve soya ürünleriyle çok oranda oksalik asit içeren; kabak, ıspanak, ve tatlı patates, mangan emilimini önemli ölçüde önlerler. çay, zengin bir mangan kaynağı olmasına karşın, içerisinde bulunmakta olan tannin de mangan emilimini düşürür.

mangan bazı önemli gıda kaynakları:
macadamia fındığı
fındık
peca fındığı
hindistancevizi tozu
badem
cashew fındığı
soya fasulyesi
kahverengi pirinç
beyaz bezelye (nohut)
çay

tavsiye edilen günlük alım miktarı(rda)

doğal rejim uygulayan insanlarda mangan eksikliği belirlenmediğinden, avrupa birliği mangan alımında genel populasyon için gelişi hoş bir kısıtlama veya düzenleme belirtmemiştir.

inhibitörler/uyarıcılar:

aşağıdaki gıda bileşenlerinin mangan emilimine uyarıcı olduğu belirlenmiştir.

kalsiyum – kalsiyumun, sağlıklı yetişkinlerde sindirimden sonra kandaki mangan miktarını düşürdüğünü belirten bulgular bulunmaktadır.

demir – bazı bulgulara göre; mangan ve demir bazı ortak emilim ve taşıma yollarını paylaşabiliyorlar. bir yemekteki demir miktarı arttıkça, mangan emiliminin düştüğü görülmüştür.

magnezyum – günlük alınan magnezyumun (200 mg/day), sağlıklı yetişkinlerde sindirim sonrası kandaki mangan miktarını düşürdüğü gözlenmiştir. bu tesirini, manganın emilimini düşürerek ya da mangan kaybını yükselterek yaptığı gözlenmiştir.

vücuttaki görevleri

antioksidan fonksiyonu

mangan superokside dismuteyz (mnsod) mitokondrideki başlıca antioksidan enzimdir. hücrede kullanılan oksijenin %90'ını mitokondri tükettiğinden, bilhassa oksidatif baskıya dayanıklıdırlar. superokside radikali atp bireşimi sırasında, mitokondride üretilen reaktif oksijen çeşitlerinden biridir. mnsod, superokside radikallerinin hidrojen peroksit'e dönüşümünü katalizler. daha sonra diğer antioksidan enzimler sayesinde hidrojen peroksit suya dönüştürülebilir.

metabolizma

bazı mangan-aktiveli enzimler, karbonhidrat, amino asit ve kolesterol metabolizmalarında önemli rol oynarlar. mangan-içeren piruvat karboksilaz enzimi, ve mangan-aktiveli fosfoenolpiruvat karboksikinaz (pepck) enzimi, gluconeogenesis'de (karbonhidrat olmayan yapıtaşlarından glikoz üretimi) önemli rol oynar. arginase, bir başka mangan-içeren enzimdir, ve karaciğer tarafından üre çemberi (amino asit metabolizmasında üretilen amonyağın zehirsizleştirmesini gerçekleştiren proses) için istenir.

kemik gelişimi

bazı hayvan çeşitlerinde mangan eksikliği anormal iskelet gelişimine sebep olmuştur. mangan, sağlıklı kıkırdak ve kemik oluşumu için lazım proteoglikanların sentezlenmesini sağlayan glikosiltransferases enzimi için tercih edilen bir kofaktördür.

yara iyileşimi

yara iyileşimi, yüksek oranda kollejen üretimi gerektiren kompleks bir prosestir. mangan, insan deri hücrelerindeki kollejen oluşumunu sağlayan prolin amino asitinin sentezlenmesinden sorumlu prolidaz enziminin aktivasyonunu gerçekleştirir. genetik bir bozukluk olarak bilinen prolidaz enzimi eksikliği, anormal yara iyileşme ve anormal mangan metabolizması sorunlarına neden olur. bundan başka mangan-aktiveli glikosiltransfereyz gerektiren glikozaminoglikan sentezi de yara iyileşiminde önemli rol oynar.

eksikliği

mangan eksikliği bazı hayvan çeşitlerinde araştırılmıştır. hayvan çeşitlerinde, mangan eksikliği sonucunda; gelişim bozuklukları, fonksiyonel bozukluklar, anormal iskelet yapıları, glikoz duyarlılığı bozuklukları, ve değişmiş karbonhidrat ve yağ metabolizmaları gözlenmiştir. insanlarda ise mangan eksikliğine bağlı bir sendrom görülmesi daha belirsizdir. uzun müddet mangan içermeyen bir rejime maruz bırakılan bir çocukta negatif kemik gelişimi görülmüş ve mangan verilerek bozukluklar düzeltilmiştir. düşük mangan içeren bir rejime maruz bırakılan genç erkeklerde serum kolesterol miktarında düşüş ve geçici deri kızarıkları görülmüştür. bundan başka kandaki kalsiyum, fosfor ve alkali fosfataz oranları yükseldi, bu yüksek değerler mangan eksikliğinden dolayı kemiklerdeki tekrardan yapılanmada artış olduğunu göstermektedir. düşük mangan içeren rejime maruz bırakılan genç bayanlarda damarlardaki anormal glikoz yoğunluğuna tepki olarak bozuk glikoz duyarlılıkları görülmüştür.

toksisite

mangan zehirlenmesi gıdalardan direk olarak değil de solunum yoluyla ya da sindirimde ortaya çıkabilir. soluma yoluyla meydana gelen mangan zehirlenmesi çok çeşitli nörolojik problemlere neden olabilir ve mangan tozu soluyan kişilerde iyi bilinen bir sağlık sorunudur. sindirimde ortaya çıkan mangan zehirlenmesinin tersine solunum yoluyla ortaya çıkan zehirlenmede, solunan mangan karaciğerde metabolizmaya uğramadan önce direk beyine taşınır. mangan zehirlenmesi semptomları aylar veya yıllar içinde yavaş yavaş kendini gösterir. en kötü durumunda mangan zehirlenmesi kalıcı nörolojik sorunlara yol açar. bu problemler parkinson hastalığındakine benzer olarak; aşırı titreme, yürümede zorlanma, ve kas spazmları durumunda kendini gösterir. bu sendrom çabuk sinirlenme, agresifleşme, ve hatta halusinasyonlar görme gibi psikiyatrik semptomlarla da ortaya çıkabilir. yüksek dozda sindirilen mangan da benzer semptomlara sahiptir ancak bununla ilgili kanıt ve bulgu pek fazla bulunmamaktadır.

düzenleme

mangan bağırsaklarda %4 verimlilik ile emilir ve kana transmanganin adlı bir protein ile alınır ve taşınır. vücuttaki mangan miktarı düzeyi farklı yollarla dışarı atımlarla kontrol edilir. emilim kontrolü yoktur.

kaynak:
ursel, a. : natural care – vitamins & minerals hvebook. dorling kindersley, london, 2001. ısbn 80-89179-01-0