ana sayfa    sözlükler    yönetim biçimleri sözlüğü

orta çağda bir yönetim sistemi. bu sistem, derebeyinin idaresi altında bulunmaktadır. derebeyi, ailesinden kendisine kalmış geniş topraklar üstünde hükmetmek yetkisine sahip olduğu gibi, bu topraklarda yetişen her türlü ürünün de sahibi bulunmakta idi.

avrupa'da orta çağda yaygın bir yönetim biçimi olan ve tüm orta çağ avrupasına derebeylik çağı dedirtecek kadar bir özellik kazanan derebeyiliğin meydana gelmesinde, başlıca sebepler şunlar olmuştur:

a) göçebe kabileler (keltler, slavlar, germenler) göçebeliği bırakarak ekime elverişli topraklara yerleştiklerin de, bu topraklar, göçebe kabilelerinin başkalarının malı haline gelmiştir.

b) avrupa'da krallıklar kurulup yeni yeni devletler meydana gelince, geniş topraklar, krallar tarafından, savaşlarda yararlık belirten komutanlara ve krala bağlı kimselere dağıtılmıştır.

c) ufak toprak sahipleri, kendilerini korumak hedefi ile, topraklarını büyük toprak sahibi olanların emrine vermişlerdir.

d) parası olanlar, geniş toprak sahibi olmak yolunu basitçe bulmuşlardır.

derebeylik arazisinin bölümleri

e) ufak toprak sahiplerinin elinde olan toprakların çoğu, zaman geçtikçe, büyük toprak sahiplerine devredilmiştir. böylece, geniş toprak sahibi olarak beliren bu yeni sınıf, toprakları üstünde çalışanlarla, zaman geçtikçe hukuki bir takım bağlar kurmuşlardır. derebeyi, kendi topraklarında çalışan ve her türlü toprak işlerini gören köylülerden, yetiştirilen ürünün belli bir nisbetini almış derebeyi ile topraklarda çalışanlar arasında böylece hukukî bir bağ kurulmuştur.

zamanla büyük bir kuvvet kazanan derebeyleri, topraklarına ve topraklarında çalışanlara istedikleri gibi hükmetmek haline geldikleri gibi devletin bütünlüğünü de tehlikeye sokabilecek özellik kazanmıştır.

ilk zamanları, geniş toprakların işletilmesi ve bu toprakların sahibi ile bu topraklarda çalışanların, kısmen belli hukuk düzenleri içerisinde yaşayabilmeleri biçiminde bir yönetim olan derebeylik, aradan uzun zamanlar geçmesi ile, özelliği ve amacını değiştirmiştir. derebeyleri kudretlerini arttırdıkça bu kudretlerini, topraklarında çalıştırdıkları köylüler aleyhinde kullanmağa ve onları sömürmeğe başlamışlardır. bu sömürmenin neticesi avrupa'da xvııı. yüzyılın sonlarına doğru yer yer köylü ayaklanmaları belirmeğe başlamış derebeylik eski kudretini kaybetmiş ve biçimini değiştirmiştir.

türklerde derebeylik : türklerde, batıda olduğu gibi bir derebeylik yönetimi olmadığı halde, geniş toprakların, devletin yetkilileri tarafından komutanlara ,askerlere ve başka kimselere verilmesi ile, böyle bir sistemin kurulmasından söz edilebilir.

çeşitli yollarla geniş topraklara sahip olanlar ve bunların çocukları, bu topraklar üstünde, kayıtlayıcı hükümler içerisinde söz sahibi olmuşlardır.