?

Anafilaksi tanim, tarihce, siklik ve mekanizma

Anafilaksi tanım, tarihçe, sıklık ve mekanizma

Anafilaksinin toplumda görülme sıklığı hakkında çok sağlıklı rakam vermek olası değildir. ancak, ilaçlar ve gıdaların anafilaksiye en sık yol açan ajanlar olduğu söylenebilir. ilaçlardan da en sık romatizmal ağrı kesicilerin ve antibiyotiklerin anafilaksiye neden olduğu görülmektedir. bunlar dışında önemli bir anafilaksi sebebi de arı ve diğer böcek sokmalarıdır. gıdalardan da kabuklu deniz ürünleri ve fındık ezmesinin anafilaksiye en sık neden olan gıdalar olduğu bildirilmektedir.

tanım, tarihçe, sıklık ve mekanizma:

anafilaksi ilk defa 1902 yılında portier ve richet adlı araştırmacılar tarafından köpeklerde yaptıkları aşılama çalışmaları anında tanımlanmıştır. alerjik reaksiyonların en ağırı, en hızlı gelişeni ve en dramatik neticeler doğurabilen durumudur. anafilaksinin toplumda görülme sıklığı hakkında çok sağlıklı rakam vermek olası değildir. ancak, ilaçlar ve gıdaların anafilaksiye en sık yol açan ajanlar olduğu söylenebilir. ilaçlardan da en sık romatizmal ağrı kesicilerin ve antibiyotiklerin anafilaksiye neden olduğu görülmektedir. bunlar dışında önemli bir anafilaksi sebebi de arı ve diğer böcek sokmalarıdır. gıdalardan da kabuklu deniz ürünleri ve fındık ezmesinin anafilaksiye en sık neden olan gıdalar olduğu bildirilmektedir.

anafilaksi, hücresel mekanizma olarak, bazofil ve mast hücresi dediğimiz hücrelerin içerisindeki histamin dolu ufak keseciklerin patlaması ve histamin denilen etkin maddenin açığa çıkarak etkilerini yaratması ile meydana gelen bir reaksiyondur.

klinik belirtiler

anafilaksi, ölümcül olabilen, ciddi, bütün vücudu etkileyen bir alerjik reaksiyondur ve derhal tanı konarak tedavisinin yapılması gerekmektedir. bu özellikleri ile " tıbbi aciller" grubunda yer alır. şayet klinik olarak tanınması gecikirse ve lazım dikkat gösterilmezse kalp-damar ve/veya solunum sistemi yetmezliğinden ölüm gerçekleşebilir.

anafilakside bulgular genellikle, sorumlu ajanla karşılaştıktan sonra dakikalar hatta saniyeler içerisinde ortaya çıkabilir. sorumlu ajan enjeksiyon yolu ile alınmış ise bulgular sıklıkla 5 ile 30 dakikada başlar. ancak zaman zaman bulguların gelişimi bir saat sonrasına kadar uzayabilir. şayet sorumlu ajan ağız yolundan alınmışsa bulgular genellikle ilk 2 saat içerisinde oluşur.

anafilakside istisnalar dışında en sık görülen belirtiler deriye ilişkindir ve derhal hemen bütün olgularda bulunur. bunu solunum yollarına ilişkin olan bulgular izler, daha sonra ise tansiyon düşmesi ve mide barsak belirtileri görülür. deri, havayolları, kalp-damar ve mide barsak gibi pekçok organ sistemi yalnız olarak ya da birlikte etkilenebilir. bu belirti ve bulgular; deride yaygın kızarıklık, kaşıntı, kurdeşen plakları, bronşlarda tıkanıklık, üst solunum yolunda ödem, mide barsak sisteminde hareketlerin artışına bağlı bulantı, kusma, ishal, kalp-damar sisteminde tansiyon düşmesi ve/veya ritm bozuklukları görülebilir. enteresan olanı ise hastaların sıklıkla " ölüm korkusu hissi" tanımlamalarıdır. sık görülen diğer belirtiler burun, gözler ve damakta kaşıntı, hapşırık, dışkı ve idrar kaçırmadır. zaman zaman anafilaksinin ilk belirtisi bilinç kaybı olabilir. bu belirtilerden dakikalar sonra ölüm olabilir.

klinik belirtilerin şiddetini etkileyen faktörler

hastadaki alerjik durumun ciddiyeti, sorumlu olan ajanla yüksek dozda karşılaşmış olmak, eşlik eden diğer hastalıkların (astım, kalp hastalığı) olması kliniği etkileyen faktörlerdir. önceden kalp hastalığı bulunmakta olan kişilerde, sorumlu olan ajanın enjeksiyon yolu ile uygulanması, ciddi anafilaksi riskini ve buna bağlı ölüm olasılığını arttırır. bundan başka, bazı tansiyon ilaçları kullananlarda anafilaksi neticesi ölüm oluşması çok daha sık görülebilmektedir. bütün bunlara ek olarak anafilaksi sırasında tedavinin yapılmasında gecikme olursa reaksiyon daha ağır seyreder.

tedavi

anafilaksi, hızla oluşup hastayı öldürebilen acil bir hastalık olduğundan, tedavisi de çok hızlı uygulanmalıdır. ilk müdahale olasıysa hastanın bulunduğu yerde yapılmalıdır. anafilaksi bir ilaç enjeksiyonu neticesi ulaşabildiğinden, anafilaksinin tedavisinde kullanılan ilaçların ve malzemelerin enjeksiyon yapılan her merkezde hazır bulundurulması lazımdır. arı ve gıda alerjisine bağlı anafilaksi, genellikle bir sağlık kuruluşu dışında geliştiğinden, bu riske sahip hastalar ilaçları yanısıra taşımalı ve kendi kendine tedavi yapabilmesi konusunda eğitilmelidir.

tedavide yapılması gerekenlerin başında hastanın hava yolunun ve kalp-damar sistemi durumunun değerlendirilmesi ve tedavi süresince takibi gelir. anafilakside en önemli ölüm sebepleri üst solunum yollarındaki ödeme bağlı tıkanma, buna bağlı solunum yetmezliği ve kalp-damar sistemine ilişkin iflastır. tedavi girişimleri bunları düzeltmeye yönelik olacaktır. üst solunum yollarındaki ödeme bağlı meydana gelen tıkanma ilaç tedavisine yeterli yanıt vermez ise üst solunum yoluna tüp uygulanması veya boğazın öne kısmından solunum yoluna delik açma hayat kurtarıcı olabilir. hastanın boynu iyice arkaya doğru kıvrılıp ağız açık tutulmalıdır.

adrenalin, anafilaksi tedavisinde en önemli ilaçtır. anafilaksiden ölenler, genellikle adrenalin kullanılmayan veya yetersiz kullanılan hastalardır. adrenalin ile kalp-damar ve solunum sitemi bulguları hızla geri normale dönebilir. ancak uygulanırken tehlikeli yan etkiler de ortaya çıkabilir. zaman zaman ani tansiyon yüksekliği ve beyin kanamasına, kalp krizine ve ciddi ritm bozukluklarına yol açabilir.

adrenalin cilt altı, kas içerisine, veya doğrudan damar içerisine tatbik edilebilir. adrenalinin uygulanma yoluna hastanın haline göre karar verilebilir. bulguların devam etmesi veya tekrar etmesi halinde 15-20 dakikada bir tekrarlanır.

adrenalin uygulandıktan sonra diğer ilaçlar uygulanır. antihistaminiklerin etkileri sınırlı olmakla birlikte anafilakside kullanılmalıdırlar. kortizonun, alerjik cevabın erken fazına etkisi olmaması nedeniyle, anafilaksinin başlangıç tedavisinde yararı sınırlıdır. hipotansiyonun durumunun düzeltilmesi için bundan başka damar içerisine serum uygulamaları gerekebilir. bronş tıkanıklıkları için gerekirse bronş açıcı spreyler kullanılabilir. bundan başka oksijen verilmelidir.

anafilaksi, kol veya bacaktan enjeksiyon veya arı sokması neticesi oluştu ise, emilimi geciktirmek için turnike uygulanmalıdır. turnike her 10 dakikada bir dakika serbest bırakılmalıdır.

bu girişimler yapılırken, hastanın yoğun bakım ünitesine nakli ve bulgular tamamen düzeldikten sonra tekrarlaması riski nedeniyle 1-2 gün gözlem altında tutulması lazımdır. anaf & icirc; laksinin şiddetine, hastanın ihtiyaç duyduğu tedaviye göre, taburcu olduktan sonra ağızdan antihistaminik, bronş açıcı ve kortizon tedavisine 7-10 gün devam edilmesi ideal olur.

alerjik kişiler daha önceden reaksiyon gösterdiği bir ajanla karşılaştığında derhal bir antihistaminik almalıdır. ancak bu anafilaksi gelişimini önlemeyebilir. anafilaksinin ilk belirtileri görüldüğünde adrenalin kullanılmalıdır. dolayısıyla hasta daha önce alerjik bir reaksiyon geçirmiş ise ve tekrarlama riski var ise (arı alerjisi, gıda alerjisi, egzersize bağlı anafilaksi, idiyopatik anafilaksi), kendi kendine uygulayabileceği adrenalin kitini (epipen veya fastject gibi) yanısıra taşımalıdır. bunun için bu hastalara içerisinde enjeksiyona hazır tek dozluk adrenalin bulunmakta olan adrenalin otoenjektörleri öneri edilir. acil durumlarda elbise çıkarılmadan otoenjektör tatbik edilebilir. hasta otoenjektörü yanısıra taşımalıdır. son kulamla müddeti geçen otoenjektörlerde adrenalinin aktivitesi önemli ölçüde azalır. dolayısıyla yenisi ile değiştirilmelidir.

korunma

anafilaksi sebebini saptamak sonraki atakları önleme açısından çok mühimdir. dikkatli bir hikaye anafilaksinin sebebi ile ilgili ipucu verebilir. gerektiğinde deri testleri veya kandan alerji tayinine başvurulur. sorumlu ajandan kaçınmak en etkili korunmadır.

ilaçları yalnızca kesin gereklilik olduğunda ve reçete doğrultusunda kullanmak en başta yapılması gereken bir korunma yöntemidir. genel olarak daha önceden gelişi güzel bir ilaca alerji gelişen kişiler bu durumu her hekim muayenesi ve reçete yazımı anında hekime anımsatmalıdır. hastalar hassas olduğu bilinen ilaçlarla çapraz reaksiyon veren ilaçlardan da uzak durulmalıdır ve bu konuda doktorla istişarede bulunmalıdırlar. damar yolu veya kabadan enjeksiyondan ziyade ilaç uygulaması için ağız yolu tercih edilmelidir.

gıdaya bağlı anafilaksilerde reaksiyon oluşturan gıdalardan uzak durulmalıdır. buradaki bir tehlike hastanın hassas olduğu gıdanın, karışım gıdalar içerisinde bilinmeden alınmasıdır. dolayısıyla hazır gıdalardaki içerik etiketleri dikkatle gözden geçirilmelidir.

anafilaksiye neden olan sebep arı sokması ise arı aşısı uygulaması lazımdır. bir alerji merkezinde bu tedaviye başlanmalıdır. daha sonraki arı sokmalarında anafilaksi gelişimini önleme açısından aşı uygulaması çok etkilidir.

anafilaksinin tekrarlama riski olan hastalar bilhassa gıda, ilaç ve arı alerjisi olduklarına dair bilgi içeren bilezik, kart veya künye ve adrenalin kiti taşımalıdırlar. hastaneye gelmeden önce adrenalini uygulaması için kendisi veya ailesi eğitilmelidir.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder