?

Minerallar, selenyum (se)

Minerallar, selenyum (se)

Giriş



selenyum, iyi bir sağlık için lazım olan esas bir mineraldir fakat yalnızca az bir oranda ihtiyaç duyulur. selenyum, önemli antioksidant enzimler olan selenoproteinleri yapmak için proteinlerle bağlanır. selenoproteinlerin antioksidant özellikleri serbest radikaller tarafından verilen hücresel zararı önlemeye yardımcı olur. serbest radikaller oksijen metabolizmasının doğal yan ürünleri olup, kanser ve kalp rahatsızlıkları gibi kronik hastalıkların ilerlemesine katkıda bulunabilirler. diğer selenoproteinler tiroid fonksiyonunun düzenlenmesine yardımcı olurlar ve bağışıklık sistemi içerisinde rol oynarlar.

gıda kaynakları



bitkisel besinler,dünya genelinde pekçok ülkede selenyumun başlıca günlük besin kay- naklarıdır. gıda içindeki selenyum miktarı,bitkilerin geliştirildiği veya hayvanların geliştirildiği toprağın selenyum miktarına bağlıdır. avrupada toprak selenyum bakımın dan fakirdir. selenyum düzeyi en düşük ispanya,yunanistan ve doğu avrupadadır ve genelde birleşmiş milletlere göre avrupa ülkelerinde daha düşüktür. birleşmiş milletlerde, kuzey nebraska'nın yüksek düzlüklerinde ve dakota'da topraklar çok yüksek seviyede selenyuma sahiptir. çin ve rusya'nın bazı bölgeleinde topraktaki selenyum seviesi çok düşüktür. selenyum eksikliği çoğu kez bu bölgelerde rapor edilir çünkü bu bölgelerdeki pekçok besin yöresel olarak yetiştirilir ve tüketilir.



selenyum,tıpkı zamanda bazı et ve deniz besinlerinde bulunabilir. tahıl tüketen hay vanlar veya selenyum bakımından zengin topraklarda yetişen bitkiler kaslarında yüksek seviyede selenyum içerirler.



selenyum'un bazı önemli gıda kaynakları:

paranut

tuna biftek

karides

morina

ayçicek çekirdeği

cashew fındığı

pirinç

ceviz

yumurta

tavuk



tavsiye edilen günlük alım miktarı(rda)



genel populasyon için avrupa birliği öneri edilen günlük miktarı 55 mikrogram/gün dür.



inhibitörler/uyarıcılar:



aşağıdaki gıda bileşenleri,selenyum emilimini arttırmaktadır.



ıodine: selenyum eksikliği,iodine eksikliğinin tesirini arttırabilir. ıodine, tiroit hormonunun bireşimi için esas bir bileşendir. fakat selenoenzimler, iodotironin deiodinazlar aynı zamanda tiroksinin biyolojik olarak etkin olan tiroit hormonu triiodotironine dönüşümünde lazımdır.



antioksidant besinler: glutation peroksidaz ve tioredoksin reduktazın integral kısımları olarak,selenyum muhtemelen hücrenin antioksidant dengesini etkileyen her besin ile bağlantıya girer. antioksidant enzimlerin kritik bileşenleri olan diğer minareller,bakır,çinko(süperoksit dismutaz olarak) ve demir(katalaz olarak) içerirler. selenyum,glutation peroksidaz olarak aynı zamanda, yağların oksidasyonunu sınırlamada vitamin e aktivitesini desteklemek için belirirler. hayvanlar üstündeki araştırmalar,selenyum ve vitamin e nin bir diğerini esirgeme eğiliminde bulunduğunu ve bu selenyumun, oksidatif şiddetlerin modellerinde vitamin e eksikliğinden kaynaklanan bazı hasarları engelleyebilmesini açığa çıkarır. tioredoksin reduktaz, aynı zamanda vitamin c'nin antioksidant fonksiyonunu, tekrar oluşumunu kataliz ederek korur.



vücuttaki görevleri



selenoprotein bireşimi sırasında, selenocystein fonksiyonel bir protein oluşturmak için amioasit serisi içerisinde çok özel bir yere yerleştirilir. en az 11 selenoprotein karakterize edilmiştir ve ek selenoproteinlerin varlığına dair kanıt vardır.



glutasyon peroksidazlar



4 tane selenyum içeren glutasyon peroksidazları (gpx) belirlenmiştir.



1. hücresel veya klasik gpx

2. plazma veya ekstrahücresel gpx

3. fosfolipit hidroperoksit gpx

4. mide bağırsağı gpx



her bir gpx değişik bir selenoprotein olmasına karşın hepsi antioksidant enzimler olup hidrojen peroksit ve yağ hidroperoksitler gibi potansiyel zarar verici reaktif oksijen çeşitlerini su ve alkol gibi zararsız ürünlere indirgenmelerini glutationun oksidasyonu ile bağlıyarak temin ederler.



tioredoksin reduktaz



tioredoksın reduktaz,tıoredoksin ile birlikte vitamin c içeren,pekçok antioksidant sisteminin meydana getirilmesinde yer alır. tioredoksin reduktaz tarafından indirgenmiş haldeki tioredoksinin korunumu hücre büyümesini ve yaşamasını düzenlemede mühimdir.



ıodotironin deoinaz (tiroit hormon deoinaz)



tiroit bezleri, kan dolaşımı(sirkulasyon) içinde çok az oranda biyolojik etkin tiroit hormonu (triodotironin veya t3) ve çok fazla oranda inaktif tiroit hormonu(tiroksin veya t4) bırakırlar. hücre içinde vekan dolaşımı içerisinde, biyolojik etkin t3lerin pekçoğu selenyum bağımlı iodotironin deiodinaz enzimleri tarafından kataliz edilmiş bir reaksiyon içerisinde t4 den bir iodin atomunun uzaklaştırılması ile meydana getirilir. t3,t4 ve diğer tiroit hormonu metabolitleri üstündeki hareketleri sayesinde, 3 değişik selenyum bağımlı iodotironin deiodinazlar(tip. 1,2 ve 3)tiroit hormonunu hem aktf hemde inaktif edebilirler ve tiroit hormonun düzenine doğru selenyum elementini normal gelişme, büyüme ve metabolizma için esas element yaparlar.



selenoprotein p



plazmada bulunur ve aynı zamanda vaskularendotelial hücreleri (kandamarlarını iç duvarlarına uzanan hücreler) ile bağlantı halindedir. selenoprotein p'nin işlevi tam belirlenememiş olmasına karşın,fonksiyonu,peroksinitrat olarak isimlendirilen reaktif nitrojen türleri tarafından hasarlı koruyucu endotelial hücrelerinin antioksidant eğilimi gibi,taşıyıcı protein olarak önerilmiştir



selenoprotein w



kaslarda bulnur hala işlevi bilinmemesine karşın kas metobolizmasında rol aldığı düşünülür.



eksikliği



yetersiz selenyum alınımı düşük glutation peroksidaz etkinliği ile sonuçlanır. şiddetli olduğu vakit bile, izole edilmiş selenyum eksikliği klinik hastalıklarla sonuçlanmaz. her nasılsa, selenyum eksik bireyler ilave psikolojik şiddetlere karşı daha duyarlılık gösterirler. insanda selenyum eksikliği en fazla toprak selenyum konsantrasyonu düşük olan çin'de dikkate değerdir. selenyum eksikliği kalp rahatsızlığı, hipotiroidizm ve zayıflamış bir bağışıklık sistemi oluşmasının ilerlemesine katkıda bulunabilir, bu delillendirilmiştir. aynı zamanda diğer bir delil de; selenyum eksikliği genelde kendisi tarafından hastalığa sebep olmaz fakat vücudu diğer besin, biyokimyasal veya bulaşıcı hastalıklara karşı daha duyarlı hale getirebilir.



toksisite



selenyum,sağlık için lazım olmasına rağmen, yüksek dozda zehirli olabilir. şiddetli ve öldürücü zehirlenmeler kaza veya intihar hedefli, gram seviyelerindeki selenyum miktarının sindirimi ile oluşmaktadır. klinik selenyum zehirlenmesi 13 bireyde, imalat hatasına bağlı olarak bir tablette 27. 3mg (27,300mikrogram) bulunmakta olan tabletlerin alınmasından sonra rapor edildi. kronik selenyum zehirlenmesi (selenosis) düşük dozda selenyumum uzun bir vakit süreci içinde alınması ile oluşabilir.



selenosisin en sık karşılaşılan belirtileri; saç, tırnak kırılması ve kaybıdır. diğer belirtiler mide-bağırsak rahatsızlıkları deri kızarıklıklarını,sarımsaksı nefes kokusunu,bitkinlik sinirlilik ve sinir sistemi anormalliklerini içerebilir. çin'in bir sahasında,selenosisin yüksek tesiri ile kanda selenyum konstrasyonun günde 850 mikrogram alımını karşılayan bir seviyeye ulaştığı vakit artan frekans ile birlikte zehirleyici tesirler oluşmuştur (yaklaşık olarak gereken dozun 20 katı)



düzenleme



selenyum emilimi, sindirilen bileşiğin çözünürlüğüne ve günlük selenyum sulfur oranına bağlıdır. emilim için mevcut selenyum, gıda kaynaklarının cinsine (örneğin deniz besinleri selenyum bakımından zengindir ama çok az emilir.) ve gıda proses metodları gibi pekçok değişik faktöre bağlıdır.



selenyum, birkez emildikten sonra glutation peroksidaz enzimi oluşturmak için ve hemoglobin ve myoglobin gibi çeşitli proteinlerle birlikte olmak için sulfur içeren aminoasitlerle (cysteine ve methionin) reaksiyona girer. selenyumun fazlası idrarda saklanır ve selenyum içeren dimetil selenid molekülü solunum sırasında dışarı çıkarılır.



kaynak:

ursel, a.: natural care vitamins & minerals handbook. dorling kindersley, london, 2001. ısbn 80-89179-01-0

Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme