?

Mineraller, cinko (zn)

Mineraller, çinko (zn)

Giriş



çinko neredeyse tüm hücrelerde bulunması zorunlu bir mineraldir. insan vücudunda gerçekleşen biyokimyasal reaksiyonların gerçekleşmesini sağlayan yaklaşık 100 çeşit enzimi etkin hale gelmesi için uyarır. çinko sağlıklı bir bağışıklık sisteminin oluşmasında etkilidir, yaraların iyileşmesi için lazımdır,vücudun tat ve kokuları algılamasına yardımcı olur ve dna bireşimi için lazımdır. bundan başka çinko gebelik, çocukluk ve büyüme döneminde normal büyüme ve gelişmeyi temin eder.



gıda kaynakları



çinko olabildiğince fazla gıdada bulunmakta olan bir elementtir. bir porsiyon istiridye diğerlerinden daha çok çinko içerir. çinko bulunduran diğer faydalı gıdalar: kırmızı et, kümes hayvanları, kabuklu deniz ürünleri, fasulye, fındık, tüm hububatlar, zenginleştirilmiş kahvaltılık tahıl ürünleri ve süt ürünleridir. çinkonun hayvansal proteinlerin fazla olduğu gıdalardan emilimi bitkisel proteinlerin olduğu ürünlerden daha kolaydır. çinkonun vücuttaki elverişliliği (vücutta bulunabilirlik ve kullanılabilirlik oranı) ette, sütte ve denizden elde edilebilen gıdalarda olabildiğince yüksektir çünkü bu gıdalar çinkonun emilimini azaltıcı maddeler bulundurmamanın aksine emilimi arttırıcı bazı amino asitleri (cysteine ve methionine) bulundurmaktadırlar. phytates; tahıllı ekmeklerde, tahıl ürünlerinde, baklagillerde ve bazı diğer ürünlerde bulunmakta olan ve çinkonun emilimini azaltan bir maddedir, bundan dolayıdır ki bütün tahıl ürünlerinde ve bitkisel proteinlerde bulunmakta olan çinko vücutta daha az etkilidir. mayaların enzimatik etkinlikleri gıdalardaki phytic asit oranını düşürür bundan dolayı mayalanmış tahıl ekmeklerindeki çinko vücutta, mayalanmamış olanlardaki çinkodan daha etkilidir.



çinko bulunduran bazı önemli gıda kaynakları :

istiridye

kaba yonca

karaciğer

helvacı kabağı tohumu

sığır eti

kızartılmış sığır eti

kuzu eti

yengeç

domuz pirzolası

sardalye



tavsiye edilen günlük alım miktarı(rda)



avrupa birliğince öneri edilen miktar günde 15 mg' dır.



çinkonun besleyici durumunu bulabilmek için kullanılabilecek duyarlı bir indikatör olmadığı için birkaç belirleyici öğe kullanılarak bu elementin eksikliğini gidermek için günlük alınması gereken miktar hesaplanmıştır.



inhibitörler/uyarıcılar:



aşağıda bahsedilen gıda bileşenlerinin çinko emilimini uyarıcı etkiye sahip olduğu belirlenmiştir.



cysteine, methionine bu amino asitler çinkonun emilimini artırıcı etkiye sahiptir.



aşağıda belirtilecek olan gıda bileşenleri çinkonun emilimini azaltıcı etkiye sahiptirler



phytates çinkonun emilimini azaltır.



demir yüksek dozda demir çinko ile birlikte alınırsa boş bir midede çinkonun emilimini engelleyebilir, fakat gıda ile birlikte alındığında demirin böyle bir etkiye sebep olduğu görülmemektedir. demir ile kuvvetlendirilmiş gıdaların çinko emilimi üstünde azaltıcı bir tesiri yoktur.



hamile ve emziren bayanlarda demir desteğinin ayarlanması bu demir- çinko ilişkisiyle alakalıdır ve uzmanlar bu bayanlarda günde 60 mğ demir alınmasını çinko takviyesi için önermektedirler.



kalsiyum - yüksek dozda kalsiyum alınması durumunda kalsiyum phytic asit ile birleşerek vücutta çinko emilimini azaltabilir.



vücuttaki görevleri



hücresel mekanizmaların pekçoğu çinkoya bağlıdır. çinko büyüme ve gelişmede, bağışıklık düzeninde, nörolojik fonksiyonlarda ve hücrelerin çoğalmasında önemli role sahiptir. çinkonun işlevleri üç guruba ayrılabilir 1) katalitik, 2) yapısal ve 3) düzenleyici



çinkonun katalitik rolü



yaklaşık 100 değişik enzim çeşidinin kendileriyle ilgili reaksiyonları katalizleme tesirleri çinkoya bağlıdır. tüm bilinen enzim gruplarında çinkoya bağımlı enzimler bulunmaktadır.



çinkonun yapısal rolü



çinko protein ve hücre zarlarının yapısında önemli rol oynamaktadır, parmağa benzer yapısı çinko parmak motifi olarak bilinir ve pekçok proteinin yapısının sağlamlığını temin eder. örneğin çinko bakır çinko süper oksit dismutase (cuznsod) yapısında kritik rol oynar ve bu enzimin katalitik aktivitesini temin eder. çinko hücre zarının yapısal ve fonksiyonel özelliklerini etkileyebilir. biyolojik zarlarda çinkonun kaybı bu zarın oksijenin verebileceği zararlara daha açık hale gelmesine ve işlevlerinin kaybolmasına sebep olabilir.



çinkonun düzenleyici rolü



çinko parmak proteinler kopyalama etkeni olarak genlerin anlamlandırılmasında düzenleyici rol oynar (genlere bağlanır ve belirli genlerin kopyalanmasında etkilidir). çinko aynı zamanda hücrelerin uyarılmasında, hormonların salgılanmasında ve sinir uyarılarının iletilmesinde rol almaktadır. son zamanlarda çinkonun opoptosisde (genlere bağlı hücre ölümlerinde), büyüme ve gelişme için kritik olan bir çok hücresel işlevde pekçok kronik hastalıkta olduğu kadar etkili olduğu gözlenmiştir



eksikliği



çinko eksikliği nadiren karşılaşılan bir durumdur, fakat yaygın olarak çinko alımının yetersiz olduğu zamanlarda, emiliminin çok zayıf olduğu zamanlarda, vücuttaki çinko kaybı arttığı dönemlerde yada vücudun çinko ihtiyacın arttığı zamanlarda (14 16 yaşlarında) görülebilir. çinko yetersizliği şayet ciddi bir boyuta olaşırsa tehlikeli bazı durumlara sebep olabilir.



sonuç olarak çinko eksikliği çeşitli ve ciddi sağlık sorunlarına sebep olabilir. büyümenin gecikmesinde, male hypogonadism, sinirlerin duyarlılığında (karanlığa adaptasyonda ve tat algılamada anormalliklere), yaraların iyileşmesinde gecikmelere, bağışıklık sisteminde anormalliklere sebep olabilir ve cognative özellikleri bozabilir. bu rahatsızlıklar çinkonun tekrar eski seviyesine gelmesiyle düzelir. gebe bayanlarda çinko eksikliği gebelik döneminin uzaması, anormal tatlar algılanması, sağlıksız doğum yapılması, zayıf kanamalar ve cenin üstündeki risklerin artması gibi sorunlara sebep olabilir.



toksisite



normal bir beslenme düzeninde çinkodan dolayı gelişi hoş bir zehirlenme olabildiğince düşük bir olasılıktır.



keskin bir çinko zehir tesirinin ortaya çıkması ancak galvanizlenmiş kaplarda bulunmakta olan yiyecek ve içeceklere bu kaplardan çinkonun bulaşması ve bu kontamine olan gıdaların tüketilmesiyle mümkündür.. bu tür rahatsızlığın çeşitli göstergeleri vardır bunlar; karın ağrısı, bulantı ve kusmadır. yalnızca günde 225 450 mg çinko alınması kusmaya sebep olabilir, günde 50 ile 150 mg alınması halinde hafif bir bağırsak sıkıntısının gözlenebildiği belirtilmiştir. çinko oksit dumanının içe çekilmesi durumunda metal dumanı kaynaklı ateşli rahatsızlık gözlenmiştir. bol oranda terleme, güçsüzlük ve hızlı soluk alıp verme gibi belirtileri vardır ve bu belirtiler çinko oksit'e maruz kalındığında 8 saat içerisinde gözlenir ve tesiri 12 ile 24 saat sürebilir.



düzenleme



çinko karaciğerde yüksek konsantrasyonda pankreas, böbrekler ve balgam salgılayan salgı bezlerinde az oranda bulunur. çinkonun emilimi bilhassa kısa bağırsaklarda görülür çinkoyu kendilerine bağlayabilen moleküller çinkoyu mukoza bağırsak hücrelerinden albumin molekülleri ile kendilerine bağlar karaciğere ve diğer organlara taşırlar.



vücuttaki fazla çinko böbrekler tarafından dışarı atılır.



kaynak:

ursel, a.: natural care vitamins & minerals handbook. dorling kindersley, london, 2001. ısbn 80-89179-01-0

Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme